Strona główna
Co zanieczyszcza środowisko?
Zagrożone gatunki zwierząt
Woda - życiodajna substancja
Nieodobory wody
Lasy deszczowe
Klimat Ziemi
Ochrona przyrody
Czerwona Księga
Środowisko a zdrowie
Ciekawostki
Tapety
Linki
Przeglądaj Księgę Gości
Wpisz się do Księgi

WWF w Polsce
design by Ewa Pamrowska
 info   kontakt  mapa  strona główna  
Jesteś teraz na:   Czerwona Księga

Czerwona Księga

 Zorganizowana walka o zwierzęta
 Chronione ostoje
 Zagrożony świat roślin
 Kategorie zagrożeń gatunków

Czerwona księga jest rejestrem zagrożonego życia. Zawiera listę ginących gatunków zwierząt i roślin wraz z ich dokładnym opisem i mapami rozmieszczenia. Określa stopień zagrożenia poszczególnych gatunków, rzadkość ich występowania oraz stosowane i proponowane sposoby ochrony.

Dla Polski czerwoną księgę zwierząt opracowano w 1992 roku, a czerwoną księgę roślin - w 1993.

Świat fauny i flory ubożeje w zastraszającym tempie. Ocenia się, że każdego dnia z naszej planety znika bezpowrotnie 137 gatunków roślin i zwierząt. Wymieranie jest procesem naturalnym, lecz obecne tempo można porównać jedynie z wielkim wymieraniem dinozaurów. W przeważającej mierze wywołuje je działalność człowieka. W Polsce sytuacja wygląda nieco lepiej. W ciągu ostatnich czterech wieków ubył prawdopodobnie jeden gatunek ryby, co 130 - 200 lat ubywał gatunek ssaka, a lista rodzimych ptaków zmniejszyła się o jeden gatunek co 40 lat. Przyrodnicy od dawna biją na alarm i podejmują działania zmierzające do ocalenia ginącej fauny i flory.

Zorganizowana walka o zwierzęta

W 1949 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (UICNR) utworzyła komisję ochrony gatunków wymierających. Komisja ta opracowuje spisy ginących zwierząt, bada przyczyny ich wymierania i szuka sposobu ocalenia. Dzięki jej pracom w roku 1949 powstała pierwsza światowa lista zwierząt bliskich wyniszczenia. W 1962 roku, została wydana międzynarodowa "Czerwona księga danych", w której opisano około 300 gatunków. Umieszczono je na kartach w różnych kolorach, zależnie od stopnia zagrożenia. Te, które były na krawędzi zagłady, oznaczono kolorem czerwonym i stąd wywodzi się nazwa księgi. Pojawiając się też karty zielone, które oznaczają, że gatunki na nie wpisane wyprowadzono ze stanu zagrożenia. Księga ta, stale aktualizowana i uzupełniana, powiększa się.
"Polska czerwona księga zwierząt" powstała w Zakładzie Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych PAN w Krakowie.

Chronione ostoje

Niepylak apollo

Niepylak apollo zachował się tylko w Tatrach i Pieninach. Ściśle chroniony, skrajnie zagrożony, ma kategorię E

Wąż Eskulapa

Wąż Eskulapa występuje w kilku koloniach na południu kraju.
Ściśle chroniony, otrzymał kategorię E nur czarnoszyi

Nur czarnoszyi gnieździł się nielicznie jeszcze w latach 50 na Pomorzu. Obecnie można zobaczyć jedynie osobniki migrujące

Nie sposób określić, ile gatunków zwierząt występuje obecnie na terytorium Polski. Stosunkowo dobrze poznane kręgowce reprezentowane są przez 624 gatunki. Ponad połowę (377) stanowią ptaki, dalej ryby (113), ssaki (102), płazy (18), gady (9) i krągłouste (5). Kilkaset lat wcześniej było ich więcej.

W ostatnich 4-5 stuleciach wymarło lub wycofało się z Polski 11 - 15 gatunków; wyginięcie tura i tarpana jest trwałą stratą dla fauny światowej, pozostałe gatunki, choć nie ma ich już w naszym kraju, teoretycznie można je odnowić.

Spośród tych, które przetrwały, 40 znajduje się w stanie skrajnego zagrożenia i w każdej chwili może dojść do ich całkowitej zagłady. Do gatunków tych należą przede wszystkim; wśród ssaków - podkowiec mały, nocek orzęsiony, świstak, morświn, żbik, foka szara, norka europejska; wśród ptaków - orlik grubodzioby, orzeł włochaty, sokół wędrowny, pustułeczka, głuszec, drop, ostrygojad, biegus zmienny, brodziec leśny, dubelt, bekasik, kulon, rybitwa białowąsa, rybitwa popilata, puszczyk mszarny, żółna, nagórnik, pomurnik; wśród gadów - żółw błotny, jaszczurka zielona, wąż Eskulapa; wśród ryb - łosoś europejski, koza złotawa, skrzelopływka bagienna; wśród bezkręgowców - niepylak apollo, kniejowiec sudecki, kniejowiec barwny większy, modraszek rozchodnikowiec, modraszek gniady, zieleńczyk globularia, nadobnica alpejska.

Jest bardzo prawdopodobne, że niektóre z tych zwierząt, jak norka europejska, drop czy skrzelopływka bagienna, wyginęły już na polskich ziemiach. Najbardziej dramatycznie przedstawia się sytuacja nietoperza jaskiniowego, jak również dużych ptaków związanych z siedliskami typu stepowego, bagiennego i mokradłami.

Większość tych zwierząt wymaga już nie tylko ochrony prawnej i pozostawienia ich w spokoju, lecz także ochrony czynnej- zorganizowanych działań i nakładów finansowych opartych na doskonałej wiedzy o biologii i ekologii tych gatunków.

Kilkanaście gatunków, które znalazły się w księdze, jest zaliczanych również do najbardziej zagrożonych w Europie.

W "Polskiej czerwonej księdze zwierząt" nie zmieściły się zwierzęta, których obszar występowania i liczebność gwałtownie się zmniejsza, ale są jeszcze dość częste i szeroko rozprzestrzenione. Należą do nich m.in.: jeleń, bocian biały, bocian czarny, krogulec, pustułka, jarząbek, cietrzew, przepiórka, brodziec krwawodzioby, zimorodek, gołąb siniak, podróżniczek, gniewosz plamisty, kumak nizinny, troć wędrowna, troć jeziorna, brzana, brzanka, strzebla potokowa, certa, lipeń, minog morski, minog Władykowa, rak rzeczny, rak stawowy, grzebiuszka ziemna, rozpiór, głowacz białopłetwy. W skali europejskiej są one uznawane za poważnie zagrożone.

Dane zawarte w "Polskiej czerwonej księdze zwierząt" uzmysławiają, że byt znacznej liczby gatunków ogranicza się praktycznie do jednej lub najwyżej kilku wyspowych ostoi. Na przykład bekas dubelt i bekasik gnieżdżą się najprawdopodobniej tylko na Bagnach Biebrzańskich. Także tutaj są nieliczne stanowiska lęgowe wielu innych cennych i pięknych gatunków, np. :rożeńca, rybitwy białoskrzydłej, sowy błotnej, kureczki kropiatki, bataliona, kulika wielkiego, błotniaka zbożowego, orlika grubodziobego. Niezwykle ważna rola przypada Puszczy Białowiskiej, ostoi nie tylko żubra, ale także takich gatunków jak: ryjówka średnia, zając bielak, orlik grubodzioby, orzeł włochaty, puszczyk mszarny, włochatka, sóweczka, dzięcioł trójpalczasty, dzięcioł biołogrzbiety i wielu innych.

Nie wystarczy bowiem objęcie ochroną prawną czy też umieszczenie na czerwonej liście jakiegoś gatunku. Zwierzęta muszą żyć we właściwym dla nich środowisku, np. rysie i żubry w prastarych puszczach, a pstrągi i łososie w krystalicznie czystych strumieniach. Tymczasem powszechnie stosuje się środki chemiczne w rolnictwie, leśnictwie i sadownictwie, przemysł zatruwa środowisko. Według niedawno przeprowadzonych badań ekologicznych czynniki te powodują spadek liczebności ponad 150 spośród 344 gatunków objętych obserwacją. Bardzo negatywnie wpływając też: mechanizacja prac leśnych i polowych, wyrąb lasów, tworzenie na dużych obszarach monokultur, zmasowana turystyka oraz kłusownictwo i wandalizam. W tej sytuacji najbardziej zagrożone są : zwierzęta wyspecjalizowane, to znaczy takie, które mogą przeżyć tylko w specyficznych warunkach, np. na baganch, torfowiskach lub w starych drzewostanach, oraz zwierzęta zajmujące wyższe poziomy troficzne (odżywcze), np. nietoperze i duże drapieżniki. Spora grupa zwierząt lądowych, głównie płazy i gady, ginie na drogach pod kołami pojazdów mechanicznych. Ryby i inne zwierzęta wodne wymierają przeważnie w wyniku skażeń i zanieczyszczeń wód, a także odprowadzania podgrzanych wód z elektrociepłowni. Dla ryb wędrownych (np. łososia) dodatkową przeszkodę uniemożliwiającą przejście normalnego cyklu rozwojowego tworzą zapory i progi wodne bez funkcjonujących przepływek (np. zapora na Wiśle pod Włocławkiem). Na owady, oprócz chemizacji, szkodliwie wpływa wyrąb starych drzew i drzewostanów oraz zarastanie i zalesienie siedlisk łąkowych. Niekiedy wyniszcza je także kolekcjonerstwo.


Zagrożony świat roślin

Sasanka

Niektóre gatunki sasanek w środowisku naturalnym wyginęły całkowicie, inne są poważnie zagrożone. Odmiany zdobiące ogrody to wyhodowane przez człowieka mieszańce.
Róża francuska
Róża francuska (kategoria V). Jej atutem są silne podziemne rozłogi, ale i one nie potrafią się oprzeć działaniu herbicydów
Fiołek torfowy
Fiołek torfowy szybko znika z polskiej flory (kategoria E). Jest zastęowany przez formy mieszańcowe, które charakteryzuje znaczna ekspansywność.

Proces wymierania roślin w XX wieku także wyraźnie się spotęgował. W ciągu ostanich 100 lat bezpowrotnie wyginęło na ziemiach polskich około 40 gatunków roślin. Na listę zagrożonych wpisano co piątą roślinę naczyniową polskiej flory. Ginięcie tzw. roślin niższych, czyli porostów, glonów i mszaków, jest jeszcze bardziej masowe, a bezpośrenie zagrożenie dotyczy 40 procent ich populacji.

W ramach działalności na rzecz ratowania środowiska naturalnego Instytut Botaniki im. W. Szefera i Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w Krakowie przygotowały "Polską czerwoną księgę roślin". Podstawą jej opracowania były badania terenowe, którymi objęto wybrane rejony kraju, oraz piśmiennictwo botaniczne sięgające początków XIX wieku.

W księdze znalazły się opisy paprotników i roślin kwiatowych wymarłych już na terenie Polski lub w różnym stopniu zagrożonych wyginięciem. Ogółem omówiono 206 roślin w randze gatunku lub sporadycznie, podgatunku i choć jest to zaledwie część wyszystkich roślin, którym grozi zagłada, umieszczenie ich w księdze zwraca społeczną uwagę na rangę problemu.

Księga wymienia 34 gatunki, które z terenu Polski znikły całkowicie, głównie na skutek utraty naturalnych siedlisk. Należą tu m.in. : mniszek pieniński, warzucha polska, mieczyk drobnokwiatowy, lnicznik właściwy, turzyca żytowata, śmiatłek szczeciniasty, pyłek błotny, szyplin zielony, podeźrzon lancetowaty czy karmnik nadmorski. Dwie pierwsze były polskimi endemitami, więc ich wygninięcie stanowi szczególną stratę. Wprawdze warzucha polska żyje jeszcze na stanowiskach zastępczych, gdzie została przeniesiona, oraz jest uprawiana w ogrodzie botanicznym, lecz według nomenklatury Światowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) należy do kategorii gatunków wymarłych.

Spośród gatunków ginących "Polska czerwona księga roślin" omawia 35. Niektóre z nich to: fiołek bagienny, fiołek torfowy, babka pierzasta, przetacznik stokrótkowy, śmijowiec czerwony, kropidło Lachenala, aldrowanda pęcherzykowata, rozrzutka brunatna. Wiele z tych roślin wymaga ochrony czynnej (np. zakładanie banków nasion), gdyż żyją one na izolowanych, niejednokrotnie reliktowych stanowiskach.

Następną grupę roślin opisanych w księdze stanowi 71 gatunków zagrożonych wyginięciem. Wśród nich znajdują się np. poryblin jeziorny, pszonak pieniński, tojad kosmatoowockowy, róża francuska, wiśnia karłowata, pęczyna błotna, wyblin jednolistny, wątlik błotny, jeżogłówka pokrewna. Jeśli okaże się, że stopień ich zagrożenia wzrasta, muszą być podejmowane działania zabezpieczające. Dlatego rośliny z tej grupy wymagają obserwacji.

Rośliny rzadkie, reprezenotwane w księdze przez 56 gatunków, nie wykazują jakiegoś gwałtownego spadku populacji. Jest ich po prostu od lat bardzo mało i sam ten fakt nakazuje troskę o nie. Przedstawicielami roślin z tej grupy są: jaskier pędzelkowaty, szczwoligorz pochwiasty, kostrzewa nibyowcza, niezapominajka wczesna, szyplin jedwabisty, turzyca poznańska, rzeżucha rezedolistna czy wieczornik śnieżny.

Pozostałe 9 gatunków umieszczonych w księdze to rośliny o różnym stopniu zagrożenia w poszczególnych rejonach kraju bądź z braku pełnej informacji nieoznaczone pod tym względem.

"Polska czerwona księga zwierząt" i "Polska czerwona księga roślin" nie mają mocy aktu prawnego, niemniej powinny stanowić użyteczny i przekonujący materiał w podejmowaniu decyzji i działań praktycznych. Nadają one opisanym gatunkom odpowiednią rangę ochroną, co jest istotne przy wytyczaniu rezerwatów przyrody i parków narodowych.


Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (UICNR) zaproponowała 5 kategorii zagrożeń gatunków, stosowanych obecnie na całym świecie:

E

gatunki ginące, których przetrwanie jest mało prawdopodobne w obecnych szodliwych warunkach np. : żbik, sokół wędrowny, żółw błotny, łosoś, łoboda zdobna, języczka syberyjska, kruszczyk drobnolistny;

V

gatunki zagrożone, które znajdą się kategorii E, jeżeli nadal oddziaływać będą na nie czynniki negatywne, np. : suseł perełkowy, rybołów, jelonek rogacz; kokorycz drobna, traganek zwisłokwiatowy, wilczomlecz pstry:

R

gatunki rzadkie, których populacje w skali światowej są niewielkie, np. wilk, puchacz, głowacica, modliszka zwyczajna, zarzyczka górska, ostrożeń siedmiogrodzki, saussurea wielkogłowa,

O

gatunki wydobyte z niebezpieczeństwa dzięki zabiegom ochronnym np. : żubr, bóbr eurepejski, kormoran czarny,

I

gatunki nieokreślone, o których wiadomo, że są zagrożone lub rzadkie, ale aktualny stan rozpoznanie nie pozwala na określenie ich statusu, np. : morświn, foka szara, rybitwa czubata, jaszczurka zielona, głodek mroźny, wielichna szlachetna, ostrołódka Hallera.